21edingen

Auteur: Michel Jansen

Inleiding

Met de intreding van de Digitale leeromgevingen (zie eDing 16) was de communicatie tussen de docent en de studenten gestroomlijnd en meer dan alleen print en ingeroosterde contactmomenten.

Een volgende stap in deze ontwikkeling is dat de samenwerking tussen studenten onderling ook ondersteund ging worden door een digitale of elektronische omgeving. Dit is te realiseren door:

• Een standaard DLO cursusomgeving in zetten waar steeds meer mogelijkheden in zijn en waar de docent nog steeds eigenaar van deze omgeving is.
• Studenten een eigen DLO cursusomgeving te geven waar zijn zelf de eigenaar van zijn.
• Gebruik te maken van online samenwerkingsomgevingen.

In een online samenwerkingsomgeving worden vele online (samenwerkings)gereedschappen samengevoegd. Dit is de kracht van deze omgevingen, alle onderdelen van communicatie (synchroon, a-synchroon en met tekst, beeld en geluid) en gegevens uitwisseling vinden allemaal in deze omgeving plaats. Zo is het mogelijk om:

• te chatten met elkaar;
• te videoconferencen;
• te e-mailen met elkaar;
• te discussiëren via een discussielijst;
• een gezamenlijke agenda bij te houden;
• to do lists bij te houden;
• documenten te delen;
• gezamenlijk te bloggen;
• kennis te bundelen in een wiki;
• projectplanningen te maken en bij te houden;
• bestanden te annoteren;
• een kennisbank te maken;
• gezamenlijk tegelijkertijd in één document te werken.

Het is dus mogelijk om middels zo’n omgeving een virtueel team te vormen. Functies van zo’n samenwerkingsomgeving zijn:

• ondersteuning en stimulering van de onderlinge samenwerking;
• uitwisseling van gegevens tussen studenten onderling en begeleidende docenten;
• ondersteuning van de begeleiding door docenten (sturing en voortgangsinformatie).

De verschillende samenwerkingsomgevingen bevatten alle, of een selectie van bovenstaande functies. Het verschil met sociale netwerktools als Facebook en Hyves zit in de verschillen in functionaliteit. De sociale netwerktools bevatten met name de communicatietools en missen de samenwerkingstools.

Bij het vak Capita Selecta, gegeven aan de Vrije Universiteit, heeft men de online samenwerkingsomgeving SharePoint (SURFgroepen) ingezet. Bij de evaluatie heeft men de functies beschreven die met deze omgeving zijn ondersteund:

• ondersteuning en stimulering van de onderlinge samenwerking;
• uitwisseling van gegevens tussen studenten onderling en begeleidende docenten;
• ondersteuning van de begeleiding door docenten (sturing en voortgangsinformatie).

Er zijn verschillende online samenwerkingsomgevingen in te zetten. Hier volgt een overzicht van enkele. Dit zijn niet perse de beste samenwerkingsomgevingen: het is een willekeurige greep uit een overvloedig aanbod. Omdat bovendien deze omgevingen sterk in ontwikkeling zijn is het mogelijk dat na publicatie van de eDing al weer een aantal tools van het internet zijn verwijderd of dat de hier genoemde functionaliteiten al weer veranderd zijn.

Vyew
De gratis – tot 10 deelnemers – tool Vyew deelt de functies van hun omgeving in drieën:

MEET & PRESENT
Give presentations, host webinars, or conduct team meetings. Leave content available for access over time;

REVIEW & ANNOTATE
Upload, create, and collaborate on content with your team or customers;

EDUCATE & TRAIN
Create and upload course content for real-time and anytime collaborative learning.

Met een gratis account is het mogelijk om met 10 personen samen te werken. Op hun site staan meer voorbeelden van het gebruik.

 

Basecamp
Basecamp: Collaborate on projects. Een online omgeving met de volgende functionaliteiten:

• To do list;
• File sharing;
• Message boards;
• Project planning: Milestones, Time tracking;
• Comments on messages.

Basecamp werkt samen met een aantal andere tools die samen een rijke samenwerkingsomgeving vormen. De ander producten zijn: Highrise: Manage your contacts, Backpack: Organize your business en Campfire: Chat with your group.

Let op: Basecamp is niet gratis. Ze bieden een gratis account aan waarmee 1 project (met 2 Writeboards en 10 MB opslag) is uit te voeren.

EDUgroepen
EDUgroepen is een gratis omgeving waar je met je HO-instellingsaccount kunt inloggen, mits je instelling is aangesloten via de SURF-federatie.  De omgeving bevat een diversiteit aan functionaliteiten. Vanwege de koppeling via de SURF-federatie is het eenvoudig mogelijk om samen met studenten en medewerkers van andere instellingen in te loggen in dezelfde EDUgroep. Ideaal bij samenwerking tussen verschillende instellingen.

Samenwerkingsomgevingen in het onderwijs

Wanneer studenten samenwerken zijn zij bezig met het uitwisselen van kennis. Vaak ontstaan er discussies waarbij men elkaar moet overtuigen van hun gelijk. Voor het onder de knie krijgen van kennis is dit samenwerken een zeer effectieve vorm. Met het gebruik van een online samenwerkingsomgeving kunnen grote gedeeltes van dit samenwerken plaats en tijd onafhankelijk plaatsvinden.

De achtergronden en aandachtspunten van het samenwerken, en dan specifiek het SAmenwerken Digitaal Ondersteund, zijn beschreven in de SALDO-matrix. Deze bevat tevens voorbeelden uit de onderwijspraktijk.

Hieronder volgen enkel voorbeelden van inzet van een Samenwerkingsomgeving.

Analyseren literatuur

Studenten Engelse letterkunde leren in hun tweede jaar voor het eerst een langer essay te schrijven waarin zij een literair werk niet alleen in zijn cultuurhistorische context moeten analyseren, maar ook gebruik moeten maken van secundaire literatuur. Dit wordt ervaren als een grote stap. Om de studenten meer bij deze stap te helpen, wordt het bestuderen van de cultuurhistorische context bevorderd door het gebruik van een wiki.

Verslag conferentie
Bij het bezoeken van een conferentie maken de deelnemers vaak een eigen verslag. Bij de Amerikaanse Educause conferentie in 2007 heeft de Nederlandse delegatie zich verenigd in een EDUgroep (voorheen SURFgroep). Deze virtuele omgeving vervulde drie functies:

• communicatie onderling;
• sociaal verslag van de reis naar Seattle via een weblog;
• inhoudelijk verslag via een wiki.

De inzet van deze samenwerkingsomgevingen is net zo divers als het onderwijs zelf. Hier volgen enkele willekeurige voorbeelden van inzet van zo’n omgeving.

Oefenen beroepsrollen
“Studenten Civiele Techniek bleken iets te missen in hun opleiding waarin hun projectgroepen nog niet konden voorzien: het oefenen van verschillende beroepsrollen binnen een echte, complexe opdracht. Hiervoor is een organisatie en werkomgeving bedacht waarbij studentengroepen van drie hogescholen samen rollen oefenen binnen een echte opdracht met een opdrachtgever, met verschillende bedrijven, met een adviseur, met een docent.” Dit voorbeeld is overgenomen van SURFspace.
De verschillende deelnemersgroepen hadden verschillende rollen:

• studenten hebben de Teamsite in SURFgroepen (/EDUgroepen) gebruikt voor het plaatsen en vinden van informatie, voor het ophalen en uploaden van opdrachten, voor het voeren van discussies en uiteraard voor de agenda en notulen;
• docenten en adviseurs hebben een flink aantal vuistregels geplaatst in de omgeving;
• studenten gebruikten regelmatig Adobe Connect: hiermee namen ze bijvoorbeeld kleine punten van hun AutoCAD-tekeningen door. Grote punten bespraken ze toch fysiek rond de tafel. Ook gebruikten ze Adobe Connect om te overleggen met hun adviseurs in het bedrijf.

Tips en trucs

• Wanneer er geen echte noodzaak is om online te gaan samenwerken, of wanneer deelnemers deze noodzaak niet ervaren, is de kans groot dat er (bijna) geen gebruik gemaakt zal worden van de samenwerkingsomgeving. Naast afstand kan het verplichte gebruik omdat studenten anders geen cijfer krijgen een noodzaak zijn om de omgeving te gebruiken. Je kunt je wel afvragen deze inzet dan wel echt nut heeft.
• Zorg dat er zo min mogelijk mis gaat met de omgeving. Test alles vooraf met test-accounts. Maak duidelijke instructies en zorg dat de aanmeldingsprocedure helder is. Wanneer studenten nog niet de noodzaak inzien van het werken met de samenwerkingsomgeving is de motivatie vaak niet groot om er mee aan de slag te gaan. Een technische probleem is een vaak gebruikt excuus om niet deel te nemen. De ervaring leert dat men hier snel naar grijpt soms zelfs zonder überhaupt een poging te hebben gedaan om in te loggen in de omgeving.
  Om dit excuus te ondervangen is het verstandig om een bijeenkomst of een spreekuur te plannen waarbij technische problemen verholpen kunnen worden. Communiceer dat na deze bijeenkomst zijn deze excuses niet legitiem.
• Er is onderzoek gedaan naar het functioneren van virtuele teams: Communication and collaboration in virtual teams: did we get the message? [Rasters 2004]. Rasters schrijft: “…Niet de rijkheid van het medium (samenwerkingsomgeving red.) is de determinerende factor van een succesvolle virtuele samenwerking, maar de rijkheid van communicatie zelf.” Dit leert ons dat we veel aandacht aan de communicatie moeten geven.
• Zorg voor goede afstemming van de verwachtingen bij het inzetten van een online samenwerkingsomgeving. Maak ook duidelijk afspraken over het gebruik. Bijvoorbeeld hoe vaak per week je online moet zijn.
• Samenwerken gaat beter wanneer je elkaar kent. Zorg, wanneer het mogelijk is, voor een fysieke opstartbijeenkomst en ruim daar tijd in voor kennnismaking. Mocht dit niet lukken schenk aandacht aan het kennis maken in de omgeving. Dit kan bijvoorbeeld door gebruik te maken van een digitale ijsbreker. Op de site Digitale Didactiek staat een zestal voorbeelden.

Opdrachten

1. Onderzoek of je instelling naast de digitale leeromgeving ook een online samenwerkingsomgeving heeft, maak een account aan en log in op deze omgeving. Mocht je instelling geen online samenwerkingsomgeving hebben maak dan een account aan op één van de in dit eDing genoemde omgevingen en gebruik die bij opdracht 2.
2. Plaats in de omgeving waar je bent ingelogd bij opdracht 1 een documenten, verstuur een mail en onderzoek wat de overige functionaliteiten zijn. Gebruik hier een handleiding van de omgeving voor. Schrijf in een blogbericht wat je eerste indrukken zijn.
3. Hoe zou jij een online samenwerkingsomgeving in kunnen zitten in je eigen onderwijs. Welke functies zou je gebruiken en waarom zou dit een verrijking van je onderwijs zijn? Plaats je visie op je blog.

Voor gevorderden

• Maak een account aan in één van de genoemde omgevingen waar je gratis een account aan kunt maken. Onderzoek de mogelijkheden van de omgeving en bericht hierover in je blog.
• Nodig iemand uit in een samenwerkingsomgeving en werk samen met een aantal functionaliteiten: Werk samen aan documenten, maak een gezamenlijke agenda en start een wiki.
• Ontwerp op papier een samenwerkingsomgeving voor een vak dat je geeft. Welke functies ga je gebruiken. Hoe ziet de structuur van de omgeving er uit.

Achtergrondinformatie

• Voorbeelden van digitaal samenwerken staan op de site Digitale Didactiek.
• Proefschrift over het functioneren van virtuele teams: Communication and collaboration in virtual teams: did we get the message?
• De community SURFspace een een gedeelte specifiek over Digitale Leer- en Werkomgevingen.
• Samenwerkingsomgevingen:
  • EDUgroepen;
  • Vyew;
  • Basecamp;
  • Knowledge plaza;
  • Lotus Live;
  • Project place;
  • LumoFlow.