21edingen

Auteur: Gerard Bierens

Inleiding

Het lijkt een heldere term, maar zelfs onder de experts ontstaat nog regelmatig spraakverwarring. Waar hebben we het over, als we het hebben over repositories? Zijn het archieven waarin publicaties duurzaam worden opgeslagen, of zijn het juist zoekmachines waarmee die publicaties weer teruggevonden kunnen worden? Vooralsnog het meest veilige antwoord is ‘beiden’.
Veel Nederlandse universiteiten en HBO instellingen beschikken over een technische infrastructuur die hen in staat stelt om kennisproducten van hun studenten en medewerkers veilig en duurzaam te bewaren. In de praktijk spreken we dan over repository-software in combinatie met opslagruimte, meestal in beheer van de bibliotheek. Iedere onderwijsinstelling kan er zelf voor kiezen of, en op welke wijze die kennisproducten aan het publiek worden vrijgegeven. In de praktijk koppelen veel instellingen in Nederland hun repositories aan de landelijke platformen Narcis en HBO-Kennisbank. Narcis ontsluit ontsluit hoofdzakelijk universitaire wetenschappelijke publicaties, de HBO-Kennisbank geeft toegang tot publicaties en afstudeerverslagen uit het hoger beroepsonderwijs.

In 2011 is  voor de ontsluiting van leermiddelen voor het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs het platform Wikiwijs gelanceerd. Tot eind 2012 was voor het hoger onderwijs het platform Lorenet in gebruik; dit wordt echter in 2012 uitgefaseerd. Voor de ontsluiting van de content die via dit platform ontsloten werd, wordt nu Wikiwijs gebruikt. Een grote internationale repository op het gebied van Science is Researchgate.

Je zou het niet direct verwachten, maar repositories passen prima bij de web 2.0 filosofie. Vrije toegang tot kennis (Open Access), is een belangrijke drijfveer. Het delen en hergebruik van kennis zelfs nog meer.
Repositories zijn krachtige instrumenten waarmee inhoud gegeven kan worden aan de Open Access gedachte. Wie een kijkje neemt op Narcis of HBO-Kennisbank zal zien dat web 2.0 elementen ruimschoots aanwezig zijn. De geavanceerde zoektechnologie is niet zoals voorheen dominant aanwezig, maar wordt aangeboden via een heldere en eenvoudig te bedienen zoek-interface. Andere typische web 2.0 mogelijkheden als RSS, ranglijsten, tagclouds, waarderingen en recensies zorgen voor de nodige interactiviteit. En belangrijker nog, voor nieuwe toepassingsmogelijkheden in het onderwijs en onderzoek.

Repositories in het onderwijs

Repositories kunnen in het onderwijs voor verschillende doeleinden gebruikt worden:

• Als student/docent/lector/wetenschapper op de hoogte blijven van ontwikkelingen binnen het eigen vakgebied was voorheen vooral een kwestie van zoveel mogelijk vakliteratuur lezen. Nadeel daarvan is dat die informatie al vooraf gefilterd is door anderen. Die beperking gaat niet op voor repositories: als bezoeker kun je daarin zelf de gewenste informatiestromen inregelen en afbakenen. Wie bijvoorbeeld belangstelling heeft voor onderwijsvernieuwing, hoeft deze zoekterm alleen éénmalig in te geven in Narcis of HBO-Kennisbank. Vervolgens zorgt een RSS abonnement er voor dat alle nieuwe publicaties over onderwijsvernieuwing in de persoonlijke RSS-lezer terecht komen. Dezelfde methode is bruikbaar wanneer men op de hoogte wil blijven van publicaties van een specifieke auteur, van een specifiek documenttype, kennisdomein, taal enzovoorts.
• Profileren als kennisinstelling
  Universiteiten doen het al veel langer, maar ook hogescholen profileren zich steeds meer als kennisinstellingen. Studenten, docenten en lectoren publiceren samen met collega’s uit de beroepspraktijk ontzettend veel waardevolle content. Helaas worden publicaties van eigen medewerkers niet altijd als zodanig herkend en liggen afstudeerverslagen vaak in een bibliotheekkast te verstoffen. Daarmee gaat waardevolle kennis nodeloos verloren, terwijl juist die kennisproducten van grote waarde kunnen zijn voor onderzoekers, onderwijs en het werkveld. De HBO-Kennisbank biedt daarom een landelijk platform voor bachelor- en masterscripties, publicaties van medewerkers, onderzoeksresultaten van lectoraten, leermiddelen van docenten en andere documenttypes. Daarmee is de HBO-Kennisbank een platform waarmee hogescholen hun expertise voor een breed publiek kunnen etaleren. Meer informatie, zie de thema-site Open Onderzoek.
• Lessen maken en onderzoek doen met behulp van repositories
  Hoewel het eigenlijk voor de hand ligt, gebeurt het nog weinig: Het inzetten van repositories voor onderwijsdoeleinden. Mogelijkheden zijn er genoeg. Zo bevat Wikiwijs een grote collectie leermiddelen, ingebracht door docenten en weer herbruikbaar voor andere docenten. Wetenschappelijke publicaties uit Narcis kunnen gebruikt worden om inzichtelijk te maken welke onderzoeksmethoden gebruikt kunnen worden en hoe de resultaten daarvan op een correcte manier vastgelegd kunnen worden. Ook de HBO-Kennisbank kan op allerlei manieren gebruikt worden. Uiteraard als inspiratiebron voor wie zelf gaat afstuderen maar ook voor docenten die ‘lessons learned’ van eerdere afstudeerders in hun lesmateriaal willen integreren of een opdracht willen geven om een trendanalyse te maken op basis van eerdere masterscripties. Men kan ook denken aan een lesplan waarbij het plaatsen van recensies deel is van een projectopdracht. De mogelijkheden zijn legio.
• Profileren van persoonlijke expertise
  Niet alleen de onderwijsinstellingen hebben baat bij publieke toegang tot de kennis die ze in huis hebben, hetzelfde geldt voor de auteurs van deze kennisproducten. Wie als wetenschapper een publicatielijst op een landelijk platform als Narcis kan presenteren geeft niet alleen inzicht in zijn/haar persoonlijke vakinhoudelijke kennis, maar profileert zich tegelijkertijd ook als een expert binnen het vakgebied. Een soortgelijk platform is er voor lectoren in het HBO, www.lectoren.nl.

Tips en Trucs

• De zoekmachine van de HBO-Kennisbank kan op twee manieren gebruikt worden. Zoals bij iedere zoekmachine kunnen uiteraard trefwoorden worden ingetikt in het zoekvenster; daarbij zijn ook combinaties met boleaanse operatoren (AND, OR, NOT) mogelijk. De andere methode is die van verfijning via de zogenaamde ‘drill-down’ methode waarbij je je vraag steeds verder verfijnt door steeds nieuwe filters toe te passen. Bovendien kunnen beide opties ook met elkaar gecombineerd worden. Tik bijvoorbeeld maar eens als trefwoord duurzaamheid, kies daarna in de rechterkolom voor jaartal ‘2009’ en daarna voor objectsoort ‘bachelor thesis’. Dit natuurlijke proces van steeds verdere verfijning levert exact hetzelfde resultaat op als deze toch wat complexe zoekopdracht: duurzaamheid AND “bachelor thesis” AND 2009.
• Narcis.info maakt gebruik van het zogenaamde Digital Author ID. In feite wordt daarmee aan iedere wetenschapper een uniek nummer toegekend waardoor alle publicaties van die wetenschapper door de jaren heen in één overzicht geplaatst kunnen worden, ook als de auteur regelmatig van werkgever verandert of gaat publiceren onder een andere naam. De onderliggende technologie maakt het mogelijk om profielpagina’s samen te stellen, met directe toegang tot een schat aan waardevolle informatie van- en over de betreffende wetenschapper. Zoek bijvoorbeeld maar eens in Narcis naar: macKenzie-Owen.
• Zoeken naar materialen voor het hoger onderwijs kan op de Wikiwijssite op 2 manieren:
  • Via de grijze zoekbalk bovenin de pagina kan gezocht worden in de publicaties die eerder ontsloten werden via Lorenet;
  • Via het andere zoekvak op de site kan door middel van Google gezocht worden in geselecteerde collecties.

Opdrachten

1. Check bij bibliotheek of mediatheek van de instelling waarvoor je werkzaam bent op welke manier repositories worden ingezet. Ook als er nog niets gedaan wordt met repositories, probeer dan te achterhalen waarom niet. Leg dit vast in je weblog.
2. Ga aan de slag met Narcis en/of HBO-Kennisbank, zoek naar onderwerpen die je interesse hebben en abonneer je via RSS op de zoekresultaten.

Voor gevorderden

• Alleen voor HBO: als de afstudeerverslagen van je opleiding nog niet zijn opgenomen op de HBO-Kennisbank, informeer dan bij de mediatheek wat er voor nodig is om dat proces in gang te zetten.
• Maak werk van je persoonlijke profilering en zorg ervoor dat je publicaties zichtbaar worden in Narcis of HBO-Kennisbank. Heb je eigen leermiddelen ontwikkeld, stel ze dan beschikbaar via Wikiwijs. Beschrijf dit proces in je weblog.
• Voor wie niet zelf publiceert: ga op zoek naar publicerende collega’s en stel hen voor om de voorgaande opdracht samen uit te voeren.

Achtergrondinformatie

• Narcis;
• HBO-Kennisbank;
• Wikiwijs, voor PO, SBO, VO, SO, MBO en HO;
• Forum voor praktijkgericht onderzoek;
• SURF thema-site Open Onderzoek;
• Auteursrechten in het hoger onderwijs;
• Over Narcis;
• Over HBO-Kennisbank;
• Artikel over ontwikkelingen HBO-Kennisbank;
• Open Access. Deze website biedt gestructureerde informatie over open toegang tot onderzoeksresultaten en de voordelen die dat biedt vanuit de Nederlandse context;
• Vimeo-filmpje met duidelijke uitleg over Open Access;
• YouTube-filmpje Koninklijke Bibliotheek over digitale duurzaamheid;
• Berlin Declaration (een internationale verklaring waarin de doelstelling onderzoeksoutput van hoger onderwijsinstellingen kosteloos toegankelijk te maken voor iedereen onderschreven wordt. Ondertekening van de Berlin Declaration is belangrijk om Open Access een succes te maken in het hoger onderwijs.